Kemelut di Negeri Sembilan kini bukan lagi sekadar pertikaian mengenai kedudukan seseorang atau tafsiran beberapa peruntukan dalam Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
Ia sudah memasuki satu fasa yang jauh lebih rumit.
Persoalannya sekarang ialah bagaimana sebuah kerajaan negeri harus terus berfungsi apabila institusi yang terlibat mempunyai pendirian berbeza mengenai siapa yang masih memiliki kuasa untuk membuat keputusan.
Pada 20 September, Istana Negeri Sembilan mengumumkan pembatalan pelantikan barisan Ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri, kecuali Menteri Besar. Menurut kenyataan istana, keputusan itu dibuat selepas Exco berkenaan didapati memungkiri sumpah jawatan mereka. Istana merujuk Perkara 38(5) Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 yang menyatakan seseorang Exco memegang jawatan selagi diperkenan Yang di-Pertuan Besar.
Namun Menteri Besar, Datuk Ismail Lasim mempunyai tafsiran berbeza. Beliau mempertahankan bahawa barisan Exco berkenaan masih sah dan berpandangan penamatan jawatan mereka tidak boleh berkuat kuasa tanpa nasihat Menteri Besar. Pertikaian itu kemudian berkembang daripada persoalan perlembagaan kepada persoalan pentadbiran apabila Ismail pada 24 September mendakwa Exco tidak lagi dibenarkan memasuki pejabat masing-masing di Wisma Negeri atau menjalankan tugas rasmi. Menurutnya, arahan tersebut disampaikan secara lisan dan beliau meminta ia dikaji semula.
Di sinilah kemelut Negeri Sembilan menjadi lebih besar daripada perseteruan antara tokoh politik dengan institusi diraja.
Di belakang semua kenyataan media, tafsiran undang-undang dan pertikaian kuasa, terdapat satu lagi kelompok yang perlu terus bekerja setiap hari iaitu penjawat awam.
Mereka perlu menguruskan fail, menyediakan kertas pertimbangan, melaksanakan keputusan kerajaan, mengendalikan peruntukan dan memastikan operasi jabatan berjalan. Apabila terdapat arahan atau pendirian yang bertentangan, persoalan yang mungkin kelihatan abstrak kepada orang ramai tiba-tiba menjadi sangat praktikal: arahan siapakah yang mempunyai autoriti untuk dilaksanakan?
Keadaan menjadi lebih kompleks apabila Mesyuarat Khas MMKN pada 22 September mengumumkan penggantungan tugas Setiausaha Kerajaan Negeri, Datuk Mohd Zafir Ibrahim dan Penasihat Undang-Undang Negeri, Datuk Muzalmah Mustapha Kamal.
Tidak lama kemudian, Jabatan Peguam Negara menyatakan pendirian bahawa MMKN tidak mempunyai kuasa dari segi undang-undang untuk menggantung kedua-dua pegawai berkenaan. Menurut AGC, urusan itu masing-masing terletak di bawah bidang kuasa Suruhanjaya Perkhidmatan Awam serta Suruhanjaya Perkhidmatan Kehakiman dan Perundangan sebagaimana diperuntukkan dalam Perkara 37 UUTKNS.
Keesokan harinya, Mohd Zafir dan Muzalmah dilaporkan terus menjalankan tugas seperti biasa. Mohd Zafir berkata beliau mematuhi arahan Ketua Setiausaha Negara, manakala Muzalmah turut hadir bertugas di Wisma Negeri.
Maka Negeri Sembilan kini berdepan sesuatu yang jarang berlaku dalam pentadbiran moden: bukan sekadar pertikaian mengenai tafsiran kuasa, tetapi kemungkinan wujudnya beberapa sumber autoriti yang dilihat secara berbeza oleh pihak-pihak terlibat.
Dalam keadaan seperti ini, perkara paling penting bukan sekadar siapa mengeluarkan kenyataan paling keras.
Yang jauh lebih penting ialah kepastian pentadbiran.
Kerajaan tidak beroperasi melalui kenyataan media semata-mata. Ia bergerak melalui prosedur, mesyuarat, surat kuasa, keputusan rasmi dan pegawai yang mempunyai bidang kuasa tertentu. Apabila status pihak yang membuat keputusan sendiri dipertikaikan, setiap keputusan selepas itu berpotensi mengundang persoalan baharu.
Itulah sebabnya isu Negeri Sembilan perlu dilihat lebih luas daripada pertarungan politik.
Menteri Besar berhujah bahawa sekatan terhadap Exco boleh menjejaskan urusan berkaitan rakyat, termasuk mesyuarat kerajaan negeri. Pada masa sama, Istana telah mengumumkan bahawa pelantikan Exco berkenaan dibatalkan. Kedua-dua perkembangan itu mewujudkan persoalan pentadbiran yang perlu diselesaikan melalui saluran perlembagaan dan undang-undang yang sah, bukannya melalui andaian mengenai pihak mana akhirnya akan mengatasi pihak lain.
Di tengah-tengah semua ini, rakyat mungkin tidak terlalu berminat dengan istilah perundangan yang panjang.
Mereka mahu mengetahui sama ada urusan tanah akan berjalan, projek pembangunan diteruskan, peruntukan dapat diluluskan dan jabatan kerajaan mampu membuat keputusan tanpa keraguan mengenai kesahihan arahan yang diterima.
Itulah bahagian paling penting dalam kemelut Negeri Sembilan yang mungkin terlepas daripada perhatian.
Krisis institusi akhirnya bukan sahaja menguji siapa mempunyai kuasa.
Ia turut menguji sama ada sistem yang dibina selama ini mempunyai mekanisme cukup jelas untuk memastikan kerajaan terus berfungsi ketika kuasa itu sendiri sedang dipertikaikan.
